مقایسهء نظاممند میان دو ستونِ حقیقت و نیکی در علم و دین
سخنرانی پروفسور مایکل ریس در مؤسسهٔ علم و دین فارادی (دانشگاه کمبریج، انگلستان، ۷ می ۲۰۲۶)
🔸 ماجرا چه بود؟
پروفسور مایکل ریس، استاد آموزش علوم در کالج دانشگاهی لندن، در این سخنرانی، به سراغ یک بحران خاموش در نظام آموزشی جهانی رفت. استدلال اصلی او این بود که در روزگاری که عبارت «پساحقیقت» به توصیفی رایج برای زیستِ فرهنگی و سیاسی ما بدل شده، آموزشِ ترکیبی علم و دین نه یک گزینه تجملی، بلکه پادزهری ضروری در برابر این بحران است.
🔹اما چرا آموزشِ ترکیبی علم و دین مهم است؟
▪️۱. ریس شیوع این باور را که در دوران پساحقیقت زندگی میکنیم، «بهطور بالقوه فاجعهبار» توصیف کرد. وقتی مرز میان راست و دروغ مبهم میشود، هم علم و هم دین، به عنوان دو منبع اصلیِ جهتگیری اخلاقی و معرفتی، تضعیف میشوند.
▪️۲. او با وامگیری از سنت فلسفی، توجه مخاطبان را به سه مفهوم متعالی (حقیقت، زیبایی و نیکی) جلب کرد و پرسید: در غیاب این شاخصهای غایی، دانشآموزان چگونه میتوانند قطبنمایی برای زندگی خود بیابند؟ و نظام آموزشی چه پاسخی برای این سرگردانی دارد؟
🔸 ریس چه مسیری را برای برونرفت ترسیم کرد؟
محور اصلی سخنرانی، یک مقایسهء نظاممند میان دو ستونِ حقیقت و نیکی در علم و دین بود:
▪️ریس نشان داد که علم از مسیر شواهد تجربی، آزمونپذیری و ابطالپذیری به حقیقت میرسد، حال آنکه دین از مسیر وحی، سنت، تجربهء درونی و انسجام درونی. فهم این دو مسیرِ متفاوت، برای دانشآموزان لازم است تا بتوانند در جهان پیچیدهء امروز جهتیابی کنند.
▪️ در حوزهء اخلاق نیز، او به اخلاق تحقیق و کاربرد مسئولانهءفناوری در علم، و اصول اخلاقی برگرفته از متون مقدس در دین پرداخت. هدف نهایی، پرورش ظرفیت داوری اخلاقی در میان دانشآموزان برای مواجهه با مسائل زیستاخلاقی، محیط زیستی و فناورانه بود.
🔹 ایدهء نهایی چه بود؟
ریس با تمرکز بر آموزش رسمیِ سنین ۵ تا ۱۶ سال، این ایده را به بحث گذاشت که در عصر پساحقیقت، آموزش علمِ بدون دین به پوچی اخلاقی میانجامد و آموزش دینِ بدون علم به بنیادگرایی معرفتشناختی. بنابراین، تدریس تلفیقی این دو، یک ضرورت مدنی برای ساختن شهروندانی حقیقتجو و اخلاقمدار است. این سخنرانی، در ادامهءپروژهء فکری بلندمدت او قرار دارد که پیشتر در مقالاتش استدلال کرده بود تدریس علم/دین توسط معلمان علوم، به دانشآموزان کمک میکند تا خودِ علم را بهتر بفهمند. اما اکنون، این استدلال از یک ضرورت آموزشی-علمی، به یک ضرورت عمیق فلسفی-اجتماعی ارتقا یافته است.
📚 منبع:
«Prof. Michael Reiss – The Importance of Teaching about Science and Religion in a Time of Global Uncertainty» — The Faraday Institute for Science and Religion, University of Cambridge.
🔗 https://www.faraday.cam.ac.uk/event/prof-michael-reiss-the-importance-of-teaching-about-science-and-religion-in-a-time-of-global-uncertainty/
مرکز علم و الهیات؛ پژوهشکدهءمطالعات بنیادین علم و فناوری دانشگاه شهید بهشتی
🆔 https://eitaa.com/The_Science_and_Theology_Center